Hình ảnh hòn Vọng Phu sau khi gia cố thu hút nhiều ý kiến trái chiều từ dư luận. Ảnh: Tuấn Minh

Hòn Vọng Phu thuộc Cụm di tích nghệ thuật và thắng cảnh núi An Hoạch (núi Nhồi), trước đây thuộc xã Đông Hưng, huyện Đông Sơn (nay là phường Đông Quang, tỉnh Thanh Hóa). Cụm di tích được Bộ trưởng Bộ Văn hóa, Thông tin và Thể thao (nay là Bộ VHTTDL) công nhận là di tích quốc gia theo Quyết định số 983/QĐ ngày 4.8.1992.

Theo hồ sơ khoa học lập năm 1992, Cụm di tích núi Nhồi gồm các thành tố: chùa Hinh Sơn, hòn Vọng Phu, đình Thượng, chùa Quan Thánh và lăng Quận Mãn. Riêng hòn Vọng Phu có khu vực bảo vệ I gồm toàn bộ đỉnh núi dài khoảng 150m, rộng 100m; khu vực bảo vệ II mở rộng về các hướng nhằm bảo vệ cảnh quan tự nhiên và không gian văn hóa xung quanh.

Tại khu vực di tích hiện còn bia ma nhai khắc chữ Hán. Theo kết quả đọc, phiên âm của Trung tâm Bảo tồn di sản, Bảo tàng và Thư viện Thanh Hóa, dòng chữ chính trên bia là “Kiệt nhiên trung trĩ”, nghĩa là “phiến đá cao vút đứng một mình giữa không trung, một kiệt tác thiên nhiên ban tặng”. Bên phải bia ghi “Thành Thái Mậu Dần thu” (mùa thu năm Mậu Dần, 1890) và phía dưới ghi “Thanh Hóa tổng đốc Hà Đình Nguyễn Thuật phụng sắc”.

Tuy nhiên, do tác động của thời gian và thiên tai, di tích hòn Vọng Phu đã xuất hiện tình trạng nứt, tách và sạt lở. Ngày 28.6.2022, UBND thành phố Thanh Hóa có văn bản báo cáo về việc thắng cảnh hòn Vọng Phu bị sét đánh.

Kết quả kiểm tra thực tế cho thấy di tích bị sạt lở tại hai vị trí: vị trí phía tây gần đỉnh hòn Vọng Phu với khối đá khoảng 1m x 3m; vị trí phía đông tại chân hòn Vọng Phu với khối đá khoảng 2,5m x 3m. Phần vai hòn Vọng Phu cũng xuất hiện các vết nứt, có xu hướng tách vỡ, đe dọa sự nguyên trạng của thắng cảnh.

Trước tình trạng này, UBND tỉnh Thanh Hóa đã chỉ đạo các sở, ngành liên quan xây dựng phương án tổng thể nhằm bảo đảm an toàn khu vực di tích và tăng cường công tác quản lí nhà nước đối với Cụm di tích núi An Hoạch. Trên cơ sở đó, nhiều hội nghị, hội thảo khoa học đã được tổ chức để đánh giá thực trạng và đề xuất giải pháp bảo tồn di tích thắng cảnh hòn Vọng Phu.

Ngày 19.9.2024, Chủ tịch UBND tỉnh Thanh Hóa ban hành Quyết định số 3785/QĐ-UBND về việc ban hành Lệnh xây dựng công trình khẩn cấp bảo tồn, gia cố di tích hòn Vọng Phu. Chủ đầu tư dự án là Ban Quản lí dự án đầu tư xây dựng các công trình dân dụng và công nghiệp tỉnh Thanh Hóa.

Ngày 16.5.2025, Chủ tịch UBND tỉnh ban hành Quyết định số 1479/QĐ-UBND phê duyệt dự án đầu tư xây dựng công trình Bảo tồn, gia cố di tích hòn Vọng Phu.

Tổng mức đầu tư của dự án là 17 tỉ đồng, trong đó chi phí xây dựng hơn 13 tỉ đồng; chi phí quản lí dự án hơn 400 triệu đồng; chi phí tư vấn đầu tư xây dựng hơn 2 tỉ đồng; chi phí khác và chi phí dự phòng hơn 1,2 tỉ đồng. Nguồn vốn thực hiện dự án là ngân sách tỉnh, thời gian hoàn thành trước ngày 31.12.2025.

Dự án được khởi công ngày 5.7.2025 và hoàn thành thi công, tháo dỡ giàn giáo vào ngày 31.12.2025.

Sở VHTTDL nói gì về hiện trạng sau tu bổ?

Sau khi công trình hoàn thành, hình ảnh hòn Vọng Phu có màu xám sáng trắng khác biệt so với đá tự nhiên khu vực núi Nhồi được báo chí và dư luận phản ánh. Thực hiện ý kiến chỉ đạo của UBND tỉnh, ngày 20.1.2026, Sở VHTTDL Thanh Hóa đã chủ trì, phối hợp với các sở, ngành liên quan, UBND phường Đông Quang và các đơn vị chuyên môn tổ chức kiểm tra thực tế tại di tích.

Theo báo cáo của Sở VHTTDL, tại thời điểm kiểm tra, di tích hòn Vọng Phu đã hoàn thành thi công. Hiện trạng cho thấy hòn Vọng Phu có màu xám sáng trắng hơn so với đá tự nhiên khu vực núi Nhồi; toàn thân có một lớp bột đá mịn trắng bao phủ.

Hòn Vọng Phu sau khi gia cố (trái) và lúc chưa gia cố (phải). Ảnh: Tuấn Minh

Từ dưới chân núi đi lên đến chân hòn Vọng Phu xuất hiện một số điểm tự phát xây bệ thờ, đặt bát hương; khu vực xung quanh đỉnh núi và dưới chân di tích còn vật liệu xây dựng chưa được thu dọn sau thi công.

Tại khu vực bia ma nhai vẫn còn hệ thống tường xây bao và các bệ thờ do người dân tự ý xây dựng, sơn màu trắng vào phần đá phía dưới bia; hiện còn đặt tượng Quán Thế Âm Bồ Tát, tượng Phật Thích Ca sơ sinh ở phía đông và phía tây chân hòn Vọng Phu.

Đáng chú ý, hiện chưa có lối đi riêng vào di tích; việc tiếp cận Hòn Vọng Phu phải đi qua đất ở của các hộ dân.

Báo cáo của Ban Quản lí dự án đầu tư xây dựng các công trình dân dụng và công nghiệp tỉnh Thanh Hóa nêu rõ: trước khi thi công, thân hòn Vọng Phu là đá vôi màu sáng trắng nhưng bề mặt bị rêu, bụi phủ kín theo thời gian, tạo thành màu xám sẫm.

Trong quá trình thi công, để bảo vệ bề mặt đá, hòn Vọng Phu được bọc nilon trước khi phun Foam nhằm ngăn vật liệu gia cố bám vào bề mặt đá, trong thời gian khoảng hai tháng. Khi tháo lớp Foam và nilon, lớp rêu, bụi bong ra, để lộ màu sáng tự nhiên của đá.

Ngoài ra, trong quá trình bơm rửa lỗ khoan, nước bột đá màu trắng theo các khe nứt thấm ra bề mặt và bám lại do lớp nilon và Foam bó chặt Hòn Vọng Phu.

Sau khi tháo các lớp bảo vệ, đơn vị thi công đã tiến hành xịt rửa vệ sinh bề mặt đá một phần; tuy nhiên, một số vị trí bột đá bám chắc, làm cho bề mặt hòn Vọng Phu có màu trắng sáng hơn so với tổng thể núi đá tự nhiên.

Từ kết quả kiểm tra, Sở VHTTDL khẳng định, phản ánh của báo chí về màu sắc mới của hòn Vọng Phu và cảnh quan khu vực di tích là phù hợp với hiện trạng thực tế.

Kiến nghị xử lí để bảo đảm mĩ thuật và không gian di tích

Trên cơ sở kết quả kiểm tra thực tế và ý kiến thống nhất tại hội nghị ngày 20.1.2026, Sở VHTTDL Thanh Hóa đã báo cáo và kiến nghị Chủ tịch UBND tỉnh chỉ đạo một số nội dung.

Bốn chữ Hán lớn khắc trên thân hòn Vọng Phu, dấu tích lịch sử của thắng cảnh thuộc Cụm di tích núi An Hoạch. Ảnh: Tuấn Minh

Cụ thể, Sở đề nghị giao Ban Quản lí dự án đầu tư xây dựng các công trình dân dụng và công nghiệp tỉnh Thanh Hóa khẩn trương phối hợp với đơn vị tư vấn và các cơ quan chuyên môn xây dựng phương án xử lí bề mặt hòn Vọng Phu, bảo đảm tính mĩ thuật và màu sắc tương đồng với hiện trạng núi đá; đồng thời tổ chức thu dọn, vệ sinh mặt bằng thi công dưới chân di tích, trả lại không gian tự nhiên của thắng cảnh.

Đối với UBND phường Đông Quang, Sở đề nghị chỉ đạo các phòng, ban liên quan phối hợp với chủ đầu tư dự án kiểm tra, tổ chức tháo dỡ, di dời các công trình xây dựng và tượng thờ trái phép tại khu vực di tích; hoàn trả mặt bằng, bảo đảm cảnh quan không gian tự nhiên của danh lam thắng cảnh, hoàn thành trước ngày 30.1.2026. Đồng thời, rà soát, nghiên cứu, bố trí lối đi vào di tích.

Theo đánh giá của Sở VHTTDL, dự án bảo tồn, gia cố hòn Vọng Phu đã hoàn thành mục tiêu kĩ thuật là gia cố khối đá thành một thể thống nhất, không bị tách rời, bảo đảm an toàn trước nguy cơ sạt lở.

Tuy nhiên, việc xuất hiện màu sắc sáng trắng và tình trạng còn tồn tại các công trình, vật dụng thờ tự tự phát cho thấy cần tiếp tục có các biện pháp xử lí để bảo đảm hài hòa giữa yêu cầu kĩ thuật và giá trị thẩm mĩ, cảnh quan.

Hòn Vọng Phu là thắng cảnh thuộc di tích quốc gia, gắn với giá trị lịch sử, văn hóa và đời sống tinh thần của cộng đồng. Vì vậy, theo quan điểm của Sở VHTTDL, việc bảo tồn không chỉ dừng lại ở việc gia cố kĩ thuật mà còn phải giữ gìn không gian văn hóa, cảnh quan tự nhiên và tính nguyên gốc của di tích theo quy định của Luật Di sản văn hóa.

Tác giả: Trần Hoàng

Nguồn tin: baovanhoa.